Storia dl'autonomia

La convivënza danter i grups linguistics dl Südtirol ne n'é nia dagnora stada pazifica. Ara é früt de n prozes de tratatives lunch y plëgn de impedimënc che á indere porté a n ecuiliber danter i grups linguistics talian, todësch y ladin. 

1915-1918

Dl 1915, canche al mët man la vera danter Austria y Talia, n'á le Tirol degöna proteziun militara ajache les trupes regolares é impegnades sön le frunt rus y serb-croat. Tl raiun él alplü 20.000 ëi, danter unités militares y paramilitares. Al vëgn formé n corp de defenüda sciöche dl 1703, 1809, 1848, 1859, 1866, metü adöm da ëi sot i 21 agn y sura i 43, ajache düc i atri é te vera. Chësc corp defenn i confins tirolej cina che al ne antervëgn nia dai atri frunc les trupes regolares. Ince sce le Tirol vëgn defebü cun suzes cuntra la Talia n'é l’Austria nia bona da tigní sö la spartiziun dl Tirol do la tomada dla monarchia dl Danubio.

10.9.1919

Cun le Tratat de Pesc de St. Germain vëgn le Tirol a süd dl Prener metü pro la Talia. L'Inghiltera y la Francia ti â bele dl 1915 garantí ala Talia cun le Tratat de Londra le confin dl Prener, sce ara foss jüda te vera cun i aleac. Le presidënt american Wilson, che n’ê nia lié da chësta conzesciun, aconsënt do avëi pisimé dî ala spartiziun dl Tirol. Dala Talia ne vëgnel pretenü cun le Tratat de Pesc degöna condiziun sön la sconanza dla mendranza todëscia y slovena. Re Vittorio Emanuele ti garantësc te so discurs dl 1. de dezëmber dl 1919 ales provinzies nöies ”na sconanza coscieziosa dles istituziuns locales y dl’aministraziun autonoma”. Porimpó ne conzed la Talia nia dërc d’autonomia dan le fascism.

7.5.1938

Le trupes todësces röia tl’Austria. Le III Reich röia al Prener. Hitler n’á mai ascognü so comportamënt ostil ti confrunc di südtirolesc. Al ditatur nazist ti interessa ma le sostëgn de so colega talian Benito Mussolini. Porvia de chëstes prospetives ê le Tirol meridional n fatur de desturb. En ocajiun de süa vijita de Stat a Roma detlarëia Hitler tratan süa viva di 7.5.1938: ”Al é mia orenté irevocabla y mi dejider por le dagní che le popul todësch ne aziches nia le confin dles Alpes che la natöra instëssa á metü danter nüsc Paisc”. Mussolini ne s'acontentëia nia de chësta assiguraziun solena y tol la dezijiun da stlü jö por dagnora la chestiun dl Südtirol.

22.6.1939

A Berlin vëgnel sotescrit le pat talian-todësch sön le trasferimënt di südtirolesc tl Reich. I südtirolesc pó opté cina ai 31 de dezëmber dl 1939 por la zitadinanza germanica cun le dovëi d’espatriaziun, o por le mantigní dla zitadinanza taliana y renunzié a vigni dërt de sconaza de so grup etnich. Che che ne optëia nia mantëgn la zitadinanza taliana. Canche ai 29 de jügn vëgnon al savëi de chësta acordanza passel n’ona de costernaziun sura döt le teritore. I ëi ragrupá incër l’”Uniun todëscia” (Deutscher Verband) – nasciüda dl 1921 dal’uniun dl partí sozial-cristian y liberal, spo tuta jö dai fascisć - y le grup de combatimënt popolar südtirolej (VKS) é a öna da refodé categoricamënter l’opziun. Ai 22 de messé müda fora de nia le VKS opiniun y mët man da sostigní l’opziun. La Talia orô ala fin ma na emigraziun parziala. Roma orô se liberé dantadöt dla borghesia y di inteletuai. La popolaziun rurala, dantadöt chëra dles valades, ess podü romagne. Le comandant dles SS Heinrich Himmler, inciarié da Hitler da atué l'opziun, tol la dezijiun da la trá tres: le paisc mëss gní sgomberé da düc sü abitanc todësc. Ti pröms mëisc fej i talians presciun por l’opziun manacian. Ti ultimi trëi mëisc  mët man le VKS, che â da agn metü sö n’organisaziun capilara te düc i paisc dla regiun, da propagandé l’opziun cun gran insistënza. Decuntra ê ma n pice grup de porsones dl’„Uniun todëscia” incër le canonich Michael Gamper, l’ex deputat Paul von Sternbach y le comerziant da Balsan Erich Amonn. Lapró êl ciamó rové n te pice grup de jogn nia organisé te n’assoziaziun. Cuntra l’opziun ê ince la maiú pert dl clerus.

Ma 1945

I comandanc sön le ciamp dles forzes militares todësces tla Talia sotescrí, zënza che le comando general todësch le sais, l’armistize cun i aleac, che vel spo pian ia dai 30 d'aurí. Insciö ti vëgnel sparagné ai tirolesc a süd y a nord dl Prener i bombardamënc di fligri aleá. Chisc ess desdrüt le Tirol dl Nord y dl Süd sce i todësc ess orü porté inant le plan de Hitler por defëne la ”fortëza alpina”. I pröms dis de ma röia i aleá tl Südtirol. Ai 8 de ma mët sö le comerziant da Balsan Erich Amonn cun n grup de simpatisanc le partí popolar südtirolej (SVP). Al se damana le dërt de autodeterminaziun por le Südrirol.

5.9.1946

Al 1° de ma dl 1946 refodëia definitivamënter i ministri dl ester dles cater gran potënzes (Stac Unis, Inghiltera, Francia y Uniun Sovietica)  la domanda austriaca de n referendum popolar tl Südtirol. Ai 24 de jügn refodëii ince la proposta sön n valgönes pices mudaziuns de confin. Sön insistënza di aleá, sön l'ur dl tratat de Paris, röion altamo a stlü jö n tratat de sconanza dl Südtirol dé zoruch ala Talia. Le tratat vëgn sotescrit dal presidënt di ministri talian Alcide Degasperi y dal minister dl ester austriach Karl Gruber.

31.1.1948

La Costituënta taliana ratifichëia ai 31 de jená dl 1948 le pröm Statut d'Autonomia, cun chël che les döes provinzies de Balsan y Trënt vëgn metüdes adöm tla Regiun Trentin-Südtirol cun n Parlamënt y n Govern regional. Chësc abinamënt vëgn realisé zënza aldí i rapresentanc de lingaz todësch, sciöche al ê indere preodü dal tratat de Paris. L’aministraziun autonoma röia tles mans dla maioranza taliana dl Trentin y le Südtirol romagn ma na forma limitada de autonomia.

6.10.1956

Do le tratat de ma dl 1955, cun chël che l´Austria n'é nia plü n raiun ocupé dales forzes aleades mo n stat sovran, tol le govern federal austriach la scomenciadia sön la chestiun südtiroleja y ortia ai 6 d'otober dl 1956 na nota al govern talian, olache ara contestëia che al n'é nia gnü apliché le tratat de Paris. Mo la Talia detlarëia che ara é ma a öna cun colloquims nia vincolanc.

17.11.1957

Te na manifestaziun de massa a Ciastel Firmian, ai 17 de novëmber dl 1957, protestëia 35mila südtirolesc cuntra l'infiltraziun taliana y cuntra le ne s’avëi nia tigní al tratat de Paris, se damanan n’autonomia por le Südtirol (”Los von Trient”).

21.9.1959

Le minister dl Ester austriach Bruno Kreisky anunziëia tl’Assemblea plenara dles Naziuns Unides che l’Austria ess ciaré da fá traté la chestiun dl’autonomia dl Südtirol pro la sessiun suandënta dl’ONU d’altonn dl 1960, sce i colloquims talian-austriacs n’ess nia porté resultac.

31.10.1960

Do 14 dis de discusciuns tla comisciuns straordinara tol l’assemblea dles Naziuns Unides na dezijiuns unanima. La ressoluziun sotrissëia i fins dl tratat de Paris y inviëia i firmatars a tratatives bilaterales, por stlarí i punc de odüda sön le tratat. Do l’intervënt dl’ONU s'incunta i ministri dl ester di dui Stac trëi iadi ti mëisc de jená, ma y jügn dl 1961 zënza rové  danterater a n'acordanza. L’Austria vá ciamó n iade dal’ONU ai 18 de novëmber dl 1961 y tl’assemblea generala vëgnel renové la ressoluziun aprovada l’ann denant.

1.9.1961

Le consëi di ministri talian mët sö la Comisciun di 19 che ciafa le compit da studié la chestiun südtiroleja sot düc i punc d'odüda y da ti presenté propostes al Govern. Ara é metüda adöm da set südtirolesc, n ladin y önesc talians. La Comisciun di 19 mëss ince gní odüda en relaziun ala ”nöt di füc” di 11 de jügn dl 1961 tl Südtirol, canche desenes y desenes de stanges dla condüta vëgn fates salté tl'aria.

22.11.1969

Le congres dla SVP a Maran azetëia cun maioranza minima le resultat dles tratatives contignüdes tl ”Pachet”. Chësc prevëiga 137 mosöres por na miú sconanza di südtirolesc, l’atuaziun de 97 de chëstes se damana mudamënc dles normes dl statut d’autonomia en forza, deperpo che 8 pretenn normes d'aplicaziun dl statut, 15 ghira leges speziales y 9 decrec aministratifs. Por garantí les conzesciuns talianes vëgnel fat fora n ”calënder operatif”. A mez dezëmber dl 1969 azetëia sides le Parlamënt talian che chël austriach cun la maioranza le ”Pachet” y le calënder operatif fac fora denant dai ministri dl ester Kurt Waldheim y Aldo Moro.

20.1.1972

Le Statut d'Autonomia nü preodü dal Pachet é jü en forza ai 20 de jená dl 1972. Por che la Provinzia pois ince surantó les competënzes tles materies che ti é gnüdes reconesciüdes dal Statut mëssel gní emetü normes d'atuaziun. Sce ara se trata de normes d'atuaziun che reverda la Provinzia vëgneres laurades fora dala Comisciun di Sis, sce al é indere competënzes de trames les Provinzies o dla Regiun Trentin-Südtirol vëgneres elaborades dala Comisciun di Dodesc. 

Ti agn ’70 él gnü emané,a öna cun i rapresentanc dl Südtirol, normes d'atuaziun importantes, sciöche por ejëmpl de jügn dl 1976 chëres sön le proporz etnich y le bilinguism. Dedô n'él nia plü gnü emané tröpes normes y porchël s'á le clima politich n pü' dezipé.

13.5.1988

Sön la basa de na ressoluziun parlamentara emanëia le Consëi di Ministri a Roma n valgönes normes d'atuaziun, danter chëstes ince chëra importanta dla parité linguistica sön chëra che al ê gnü debatü dialalungia.

Le Presidënt dl Consëi di Ministri Giulio Andreotti detlarëia ala fin dl 1989 da orëi stlüje jö te na manira definitiva le Pachet cina al 1990 y ince le Minister di Afars cun l'Ester talian Gianni De Michelis, che s'á incunté plü iadi cun so colegh austriach Alois Mock, é otimist. 

17.3.1989

Ai 17 de merz dl 1989 devënta Luis Durnwalder Presidënt dla Provinzia nü. Al porta inant la politica pragmatica de so predezessur Silvius Magnago cun na faziun positiva sön le clima politich: le clima politich tla provinzia miorëia sensibilmënter y al vëgn fat i pröms vari devers de na bona colaboraziun cun la Provinzia vijina de Trënt.

30.1.1992

Le Govern a Roma cun a ce le Presidënt di Ministri Giulio Andreotti aprovëia les cater normes d'atuaziun che manciâ ciamó. Ma n valgönes ores plü tert detlarëia le Presidënt dl Consëi di Ministri Giulio Andreotti te so discurs de comié dan dal Parlamënt che le Pachet é gnü stlüt jö y tl medemo tëmp detlarëiel ince che les mudaziuns tl dagní podará ma gní fates en acordanza cun la popolaziun dl Südtirol.

22.4.1992

Al’Ambasciada dla Republica austriaca a Roma vëgnel dé jö n'anotaziun ofiziala dl Ministere di Afars cun l'Ester de Roma cun chëra che al vëgn metü a jí le prozes preodü dal calënder operatif por la consegnaziun dla detlaraziun d'apajamënt dl strit dan l'ONU.  Deache te chësta anotaziun dl govern de Roma él n coliamënt tler danter la realisaziun dl'autonomia dl Südtirol y le fin dla defenüda dles mendranzes y n referimënt esplizit al'Acordanza de Paris dl 1946, vëgnel tut sö la ghiranza, portada a espresciun por de plü agn da pert dla SVP, de n ancoraje internazional y la poscibilité da fá avarëi sü dërc dan da istanzes iuridiches internazionales.

11.6.1992

Cun la consegnaziun dla detlaraziun d'apajamënt dl strit vëgnel stlüt jö formalmënter les tratatives che reverda le Südtirol.

22.9.1993

La direziun dla SVP ti dá jö al Presidënt dl Consëi Carlo Azeglio Ciampi n memorandum de 16 punc, olache al vëgn danter ater fat referimënt al prigo che l'autonomia perdes süa valüta y a de plü d'atri problems (la reforma litala, le proporz, i ladins y i.i.). Do da dui dis, ai 24 de setëmber, tol le Consëi di Ministri a Roma la dezijiun che le Südtirol pó deleghé le Presidënt dla Provinzia, sciöche so rapresentant tl Comité dla Ciamena dles Regiuns d'Europa.

1.10.1993

Alois Mock, Minister di Afars cun l'Ester austriach, detlarëia dan dal'Adunada Generala dl'ONU a New York che "tl Südtirol romagnel, ince do che al é gnü stlüt jö le strit da pert dl'Austria ti confrunc dla Talia, n valgügn problems y che por gauja dl'evoluziun dinamica röiel problems nüs lapró". Mock se tol a dí che la detlaraziun d'apajamënt dl strit á en general porté pro a smendrí les tenjiuns danter i grups etnics tl Südtirol.  

1.1.1995

Cun l'adejiun dl'Austria al'Uniun europeica se deurel poscibilités nöies de colaboraziun sura i confins fora a livel regional. Do che le Tratat de Schengen é jü en forza dl invern dl 1997/98 vëgnel tut jö i controi sön le confin dl Prener; chësc confin trat dan da 80 agn perd man man süa importanza.

10.09.1999

Le Consëi di Ministri a Roma aprovëia les normes d'atuaziun plü importantes por le refornimënt d'energia eletrica tl Südtirol. Ares tol ince ite le passaje ala Provinzia autonoma de Balsan de düc i rüs che é stá cina sëgn de competënza dl Stat. Ai 23 de novëmber dl 1999 vëgnel tigní tla Ciamena di Deputac la pröma litaziun por la reforma dl Statut d'Autonomia.  

8.3.2001

Le Senat aprovëia te na manira definitiva la lege costituzionala sön le federalism che vá indere en forza pormó ai 9 de novëmber dl 2001, do che le referendum popolar di 7 d'otober dl 2001 á albü n resultat positif. La lege costituzionala nöia vëiga danterater danfora l'aboliziun dl dovëi dl Govern a Roma da vidimé les leges provinziales aprovades dal Consëi provinzial, l'ampliamënt dla competënza legislativa primara dla Provinzia y l'introduziun dla denominaziun ofiziala "Südtirol" tla Costituziun taliana.

26.10.2003

Les lîtes provinziales di 26 d'otober dl 2003 é stades les prömes dërtes lîtes dl Consëi provinzial, nia sciöche pert dl Consëi regional; les 35 porsones litades é gnüdes litades sciöche aconsiadësses provinziales y pormó te n secundo momënt áres formé deboriada cun les coleghes y i colegs dl Consëi provinzial de Trënt, le Consëi regional. 

21.09.2006

Ai 21 de setëmber dl 2006 aprovëia le Parlamënt de Viena a gran maioranza na domanda de ancoraje de na clausola de sconanza por le Südtirol tla Costituziun austriaca. 

10.08.2007

Le Presidënt dla Provinzia Luis Durnwalder y le Minister dla Defenüda Arturo Parisi sotescrí n'acordanza che vëiga danfora n barat danter Stat y Provinzia: la Provinzia realisëia abitaziuns por soldas de profesciun y sües families tles casermes che é, le Stat ti dá lassura la desponibilité de areai militars tl teritore provinzial.

30.11.2009

Le Presidënt dla Provinzia Luis Durnwalder sotescrí a Milan cun le Minister dl'Economia Giulio Tremonti y le Minister por la Scemplificaziun Roberto Calderoli n'acordanza (la insciödita "Acordanza de Milan") che ti deura la strada al model de finanziamënt dl'autonomia nü. Cun l'Acordanza de Milan n'él nia plü incognites por ci che reverda les cuotes variables y al vëgn garantí entrades sigüdes (9/10 dles entrades fiscales).

14.6.2011

I trëi Presidënc dla Provinzia Luis Durnwalder (Südtirol), Lorenzo Dellai (Trentin) y Günther Platter (Tirol) sotescrí a Ciastel Thun tla Val de Non le statut y la convenziun dl GECT, le Grup europeich de cooperaziun teritoriala dal inom "Euregio Tirol-Südtirol-Trentino", pormó istituí y che é gnü aprové dal Govern. Le GECT lascia pro na forma de cooperaziun strotorada cun personalité iuridica y porchël póra ince agí diretamënter por cunt dles trëi Provinzies.

07.07.2011

Le Consëi di Ministri aprovëia tla presënza dl Presidënt dla Provinzia Luis Durnwalder trëi normes d'atuaziun dl Statut d'Autonomia che reverda la vidimaziun dla Curt di Cunc, la cherta d'identité te trëi lingac por i ladins y le terzo Aconsiadú de Stat de lingaz todësch.

05.09.2012

En gaujiun di 40 agn dl secundo Statut d'Autonomia y di 20 agn dal apajamënt dl strit ti surandá la Provinzia de Balsan ai dui Presidënc dla Republica Giorgio Napolitano y Heinz Fischer, sciöche rapresentanc dla Talia y dl'Austria, a Maran la mascima Onoranza de mirit dl Südtirol. Tratan la festa a Maran á le Presidënt Napolitano definí chësc de “n'ocajiun importanta por alzé fora le valur europeich“ dla soluziun ciafada por la chestiun dl Südtirol. Cun l'Acordanza de Paris él gnü metü la pera de fondamënta por na soluziun inovativa de n conflit dles mendranzes. Al n'é nia sté "na spazirada" da traspone les desposiziuns dl Tratat de Paris tla realté, mo döt é gnü superé cun "orenté politica, spirit de pesc y sbunf inovatif".  

Le Presidënt austriach Heinz Fischer á alzé fora te so discurs che al á pié do chëst'onoranza a inom de düc i austriacs che se á dé da fá cun "gran impëgn y idealism, mo ince cun perseveranza y sapiënza" por ciafé na soluziun al problem dl Südtirol. L'autonomia ti á porté segurëza linguistica y culturala ala mendranza todëscia y ladina y tl medemo tëmp ince bëgnester y pesc a döta la jënt dl Südtirol. N sëgn de chësc é ince che i dui Presidënc Napolitano y Fischer á podü s'incunté por le pröm iade en chël de te tera südtiroleja - "y chësc é dërt insciö".

05.08.2013

Le Presdiënt dla Provinzia Durnwalder y le Presidënt dl Consëi di Ministri talian Enrico Letta sotescrí tl Palaz Widmann l’Acordanza de Balsan cun chëra che le Govern y la Provinzia se dá da fá por ciafé na soluziun a chestiuns ciamó davertes sön l'autonomia, dala costituziun dles comisciuns paritetiches ala situaziun finanziara nöia che dess spo ajorné y integré l'Acordanza de Milan.

09.01.2014

Do da 9000 dis a ce dla Provinzia de Balsan ti lascia le Presidënt Luis Durnwalder le post a so suzessur Arno Kompatscher. Al ciara derevers a süa cariera politica y alza fora cater fins arjunc: l'ampliamënt y le renforzamënt dl'autonomia, la pazificaziun etnica, le svilup sozial y economich dl teritore y la daurida devers dl'Europa.

23.01.2014

Bele pro la pröma incuntada ofiziala danter i Presidënc nüs dles Provinzies autonomes de Balsan y Trënt, Arno Kompatscher y Ugo Rossi, nen vára da tigní adöm y traté deboriada cun le Govern talian por ci che reverda le renforzamënt dles competënzes locales. N'atenziun particolara ti dessel gní dé ai aspec finanziars y al pat de stabilité.  

09.02.2014

Le 34,8% á dit de sce, le 65,2% de no: chësc é le resultat dl pröm referendum confermatif tigní tl Südtirol sön la partezipaziun zivica.

05.07.2014

Incuntada storica: tl cheder dl convëgn sön l'Europa metü a jí dal Presidënt dla Provinzia de Balsan Arno Kompatscher a Ciastel Prösels se incunta por le pröm iade i Premier dla Talia y dl'Austria, Matteo Renzi y Werner Faymann, tl Südtirol. Tratan l'incuntada a chëra che al á ince tut pert i Presidënc dl Tirol y dl Trentin Günther Platter y Ugo Rossi, él gnü baié de argomënc sciöche la sussidiarité, la cooperaziun sura i confins fora y la valorisaziun dles Regiuns t'Europa. A Ciastel Prösels mët le Presidënt dla Provinzia Kompatscher cun le Premier Renzi ince la fondamënta por la regolamentaziun finanziara nöia cun le Stat, le insciödit pat de segurëza.

15.10.2014

Segurëza dl dërt y tla programaziun é i fins primars che le presidënt Kompatscher s'á tut dant tla tratativa cun le Govern sön l'ajornamënt dla situaziun finanziara dl'autonomia. Trami é gnüs arjunc a Roma deboriada cun i rapresentanc dl govern Pier Carlo Padoan, Graziano Delrio, Gianclaudio Bressa y Maria Carmela Lanzetta che á sotescrit le pat de garanzia danter le Stat y la Provinzia. Al é gnü confermé le prinzip di 9/10 dles entrades fiscales tl Südtirol che ti speta ala Provinzia, al vëgn stabilí la compartezipaziun al ressanamënt dl debit publich y le pat de garanzia ti assigurëia ince ala Provinzia che tl dagní ne podarál nia ester da pert dl Stat d'atres modalités por sforzé sö oblianzes implü y se tigní somes che ti speta al'autonomia. Implü vëgnel garantí n livel implü de sconanza tres l'Austria.

01.12.2014

Delegá da döta l'Uniun Europeica, sciöche ince dai Stac dles Alpes che tol pert, danter chisc ince le Presidënt dla Provinzia de Balsan Arno Kompatscher, á invié ia ofizialmënter a Milan la strategia macroregionala alpina EUSALP. La scomenciadia reverda set stac (la Talia, l'Austria, la Germania, la Francia, la Slovenia, la Svizera y le Lichtenstein), 48 regiuns y presciapüch 70 miliuns d'abitanc. Le Presidënt Kompatscher y sü colegs dl'Euregio Platter y Rossi ó se porvé por che i raiuns che é tl cör dles Alpes ais n rode important tla macroregiun dl dagní.  

16.12.2014

Le Presidënt dl Consëi Matteo Renzi ti ortiëia al Canzelier austriach Werner Faymann l'anotaziun concordada danter Roma, Balsan y Trënt sön le pat de garanzia por le finanziamënt dl'autonomia. Chësta anotaziun fej esplizitamënter referimënt al apajamënt dl strit dl 1992 y sotrissëia che le Statut d'Autonomia o les normes che regolamentëia i aspec finanziars danter Stat y Provinzia pó ma gní mudá a öna cun i teritori interessá.

15.04.2015

La sozieté dl'energia provinziala SEL á da chësta data inant le 100% dles cuotes dla SE Hydropower. Chësta sozieté gestësc dal 2010 incá diesc dles önesc gran zentrales idroeletriches dl Südtirol dla Enel; süa conzesciun ti é gnüda assegnada ala SEL. De novëmber â le Presidënt Arno Kompatscher lascé alsavëi che le "gigant" talian dl'energia ENEL â intenziun da zede les cuotes che al â de SE Hydropower (40%) y SF Energy, che manajëia l'impant idroeletrich a Egna, ala SEL. 

Tl medemo tëmp se dá la Junta provinziala y la SEL da fá por surantó ince les cuotes che Edison á ciamó pro les zentrales idroeletriches dl Südtirol. Edison é l'ultimo conzern d'energia eletrica da defora che á cuotes tl Südtirol. Sce döt á da jí do plann sarál dal 2016 inant  l'energia indô daldöt tles mans dl Südtirol.  

23.04.2015

A gaujia dl svilup tla Talia y tl Südtirol sciöche ince dla reforma costituzionala taliana dl 2001 él debojëgn da ajorné le Statut d'Autonomia. Porchël promulghëia le Consëi provinzial ai 23 d'aurí dl 2015 la lege provinziala por istituí na convenziun por la reforma dl Statut d'Autonomia. Al é n organ consultif metü adöm da 33 comëmbri (rapresentanc di comuns, dles assoziaziuns, di sindacac, dl monn politich y iuridich, mo ince dla zitadinanza). La convenziun á l'inciaria da lauré fora na proposta de reforma dl Statut ciaran da garantí insciö la partezipaziun dla sozieté zivila dl Südtirol.

Do da zacotan de incuntades de discusciun publiches tignides danter jená y merz dl 2016, él gnü coiü adöm idees y propostes de mudaziuns. La convenziun vëgn operativa amesa le 2016 inant. L'organ ará n ann de tëmp por lauré fora propostes de mudaziun  y mioramënt dl Statut da ti presenté spo al Consëi provinzial.

12.10.2015

Nia ma la jënt dl Südtirol, mo ince düc i zitadins y dötes les zitadines dl'UE y fora dl'UE che á süa residënza tla Provinzia de Balsan á le dërt da chirí fora danter lingaz talian y lingaz todësch canche ai/ares á da nen fá cun l'aministraziun publica y les autorités iudiziares. Chësc vëgn preodü da na norma d'atuaziun dl Statut d'Autonomia aprovada ai 12 d'otober dl 2015 dal Consëi di Ministri tla presënza dl Vizepresidënt dla Provinzia, Richard Theiner.

13.10.2015

Le Senat aprovëia te terza letöra la reforma dla Costituziun che ti vëgn insciö menada ala Ciamena di Deputac.

Scebëgn che chësta reforma ais n orienatamënt zentralistich lîta i Senaturs dl Südtirol por la reforma deache, ala fin de tratatives lunges y complicades, éra jüda da fá mëte ite na clausola de sconanza por le Südtirol. Insciö ti spetel al Südtirol y a dötes les Regiuns y Provinzies autonomes n rode spezial. Por chëstes Provinzies y Regiuns ne vá la reforma costituzionala nia atira en forza, mo pormó do che al é gnü fat, deboriada cun i ënc locai, la revijiun de normes y statuc d'autonomia. Le Statut d'Autonomia dl Südtirol resta porchël en forza cina che al vëgn ajorné en acordanza danter Stat y Provinzia. Ince chësc vëgn indô fat cun na lege de ordin costituzional.