Sconanza dles mendranzes

La convivënza danter i grups etnics desvalis te n sistem politich funzionëia ma sce al vëgn tut en conscidraziun i bojëgns de düc i grups y sce al é n ecuiliber danter chisc. La convivënza di trëi grups linguistics dl Südtirol se basëia sön n sistem iuridich comples y prezis che liëia adöm la rodaziun dles funziuns, la nominaziun paritetica ti organisms y la rapresentanza proporzionala de düc i grups linguistics. La partiziun dl podëi se basëia sön cater pilastri:

  • Partezipaziun de düc i grups etnics al prozes dezijional politich. 
    La Junta provinziala é n "govern de coaliziun etnich" y mëss ti corespogne al raport numerich di grups linguistics tl Consëi provinzial. Le Presidënt/La Presidënta dl Consëi provinzial vëgn nominé a rodaziun danter i aconsiadus/les aconsiadësses de düc i grups linguistics.
  • Livel alt de autonomia por vigni grup linguistich, ...
    ...dantadöt tla politica culturala y dl'istruziun. L'autonomia culturala cun le sistem scolastich atramënter por vigni grup linguistich é espresciun dla sconanza di dërc coletifs deache por dötes les dezijiuns te chësc ciamp ól ma ester le cosëns dl grup linguistich corespognënt.
    Vigni grup linguistich á n so sistem scolastich: pro le grup etnich todësch y talian vëgnel garantí l'insegnamënt tl lingaz dla uma y l'ater lingaz vëgn imparé sciöche secundo lingaz, pro le grup etnich ladin él n insegnamënt paritetich ti lingac talian y todësch y le ladin vëgn insigné por n valgönes ores al'edema. 
  • Prinzip dl proporz sciöche regola de basa...
    ... dla rapresentanza politica, dl'assunziun dl personal tl sorvisc publich y dla destribuziun de ressurses publiches determinades (p. ej. finanziamënc por la cultura o le frabiché abitatif sozial). La consistënza di grups linguistics vëgn relevada vigni diesc agn cun la cumpëda dla popolaziun che vel spo sciöche fondamënta por ajorné la destribuziun proporzionala di posć publics y dles ressurses.  
  • Veto dla mendranza sciöche ultimo meso por defëne i interesc fondamentai de so grup linguistich.
    Canche n grup linguistich arata che le prinzip d'avalianza di dërc de düc i grups linguistics sides al prigo pó i aconsidus provinziai/les aconsidësses provinziales damané na litaziun despartida por grups linguistics o al pó gní contesté na norma de lege dan dala Curt Costituzionala.

Les strotöres dezijionales politiches sciöche le Consëi provinzial, la Junta provinziala y les comisciuns danter Stat y Provinzia é organisades aladô dl prinzip dla concordanza y dla partezipaziun de dötes les componëntes etniches. Tla Junta provinziala mëss i grups linguistics desvalis por ejëmpl gní rapresentá aladô de sciöche ai vëgn rapresentá tl Consëi. Implü á i grups linguistics tl Consëi n dërt de veto reziproch por chestiuns etnich-culturales che n'é ciamó mai gnü adoré cina sëgn. Ince les Comisciuns permanëntes danter Stat y Provinzia che se dá jö cun chestiuns liades al'autonomia respidlëia i prinzips de proporzionalité y de partezipaziun de düc i grups linguistics.

A livel sozial regolamantëia le proporz etnich l'azes ai posć publics. Chësc model de "power-sharing" pó ince gní odü sciöche prinzip de inclujiun de düc i grups linguistics che vir deboriada te n raiun. Al vëiga danfora sciöche prozedöra l'istituzionalisaziun de strotöres de regolaziun de conflic. A livel de govern politich vëgnel apliché le model dla concordanza. Chësc ó dí por ejëmpl che ince sce la SVP á cina dala pröma litaziun dl Consëi provinzial la maioranza assoluta di mandac, ne póra nia governé dassora. La Junta provinziala mëss ester metüda adöm da rapresentanc/rapresentantes di dui majeri grups linguistics. I ladins ne n'á a priori degun dërt de rapresentanza tla Junta provinziala, mo ai á sciöche mënder grup linguistich le dërt da gní rapresentá da un n comëmber tl Consëi provinzial. Tl caje che le grup linguistich ladin röies a dui mandac ál ince ël le dërt da avëi n post tla Junta provinziala. Le prinzip dl'inculjiun y dla rapresentanza vëgn respeté ince por ci che reverda la composiziun de düc i organs de dërt publich: dales comisciuns legislatives tl Consëi cina ales juntes comunales.

Defenüda europeica di grups etnics

Defenüda europeica dles mendranzes

Na carateristica dl Südtirol é la cultura y le lingaz di grups etnics todësch, talian y ladin. Tl respet de chësta particolarité él porchël düc trëi i grups linguistics che ciara da ti dé forma al svilup linguistich y cultural por mantigní y renforzé süa identité. Le lingaz y la cultura é la fondamënta por l'esistënza de vigni grup etnich, dantadöt sce ara se trata de mendranzes etniches. Düc trëi i grups etnics che vir tl Südtirol ti dá porchël le majer pëis al'originalité de so lingaz dla uma y de süa cultura.

L'autonomia dl Südtirol é pö la basa por le mantignimënt de nosta varieté etnich-culturala. Porchël se dá l'aministraziun provinziala ince da fá por ti dé importanza ala defenüda di grups etnics a livel europeich.

La Junta provinziala pó ti surandé vigni ann a öna o de plü porsones che s'á dé da fá por la pesc, la defenüda dles mendranzes y la convivënza di grups linguistics le pest dles mendranzes dl Südtirol. Le pest é n atestat olache al stá scrit les rajuns dla surandada de chësc pest y al é doté de 20.000,00 euro. 

Le pest dles mendranzes é gnü metü sö dl 2006 y é cina sëgn gnü surandé trëi iadi: dl 2009 a August Gril, rapresentant dla Gottscheer,che é la popolaziun de lingaz todësch tla Slovenia, dl 2011 al'Uniun federalistica di grups entics europeics  y dl 2013 a Tenzin Gyatso, le 14ejim Dalai Lama.

Dërt d'adoranza dl lingaz dla uma

Tla corespondënza scrita y i raporc a usc cun i zitadins y les zitadines mëss düc i organs y i ofizi dles aministraziuns publiches y di ënc publics che á süa sënta tl Südtirol garantí l'adoranza dl lingaz talian y todësch.

Chësc ne vel nia ma por le Stat, mo sambëgn ince por la Regiun, la Provinzia, les Comunités comprensoriales, i Comuns y d'atri ënc publics de chësta sort. Foradechël vel chësc ince por le Comissariat dl Govern, i Ofizi dles finanzes, i Ofizi dla dogana, la Banca d'Italia, l'Archif de Stat, la Staziun radiofonica dl Südtirol (RAS), la Ciamena dl Comerz, l'Istitut nazional de preodënza soziala (INPS) sciöche ince por l'Istitut d'assiguraziun cuntra i inzidënc sön le laur nazional (INAIL). Avisa insciö mëss ince les autorités iudiziares cun sënta a Balsan y les autorités iudiziares de secunda istanza cun sënta a Trënt che á competënzes teritoriales ince tl Südtirol garantí l'adoranza di lingac provinziai talian y todësch.

I zitadins y les zitadines de lingaz dla uma ladin á le dërt da d'adoré so lingaz sides por scrit che a usc tl raport cun i ofizi che á süa sënta tles döes valades ladines dl Südtirol. Le medemo dërt á i ladins sambëgn ince canche ai á da nen fá cun ofizi provinziai che se dá deplëgn o dantadöt jö cun interesc che reverda i ladins, ince canche chisc á süa sënta fora dles valades ladines dl Südtirol. Chësc reverda por ejëmpl l'Intendënza ladina o n valgönes comisciuns tl setur dla cultura. Chisc ofizi respogn a usc por ladin, por scrit respogni por talian y todësch cun le test ladin sotia. Insciö fej ince les autorités aministratives nominades canche ares emët ac publics. Ti raporc cun düc i atri ofizi dl'aministraziun publica tl Südtirol mëss le zitadin y la zitadina de lingaz dla uma ladin chirí fora danter talian y todësch.

Sce n zitadin o na zitadina arata che n at aministratif che l'interessëia (n provedimënt, n at, na notificaziun, na comunicaziun), ince sce al é gnü dé fora da n'aziënda de conzesciun o da n'istituziun militara, violëies les desposiziuns sön l'adoranza dl lingaz, spo pól gní fat recurs por nulité.

Tl Ofize por Chestiun de cabinet él gnü istituí n zënter de reclamaziun a chël che i zitadins y les zitadines pó s'adressé sce ai/ares ó fá avarëi so dërt te n caje de violaziun dl dërt d'adoranza dl lingaz dla uma.


 

Desposiziuns de lege


Brosciüra sön l'adoranza dl lingaz ti ofizi publics