N'autonomia por trëi grups linguistics

Tl Südtirol virel plü co 520.000 porsones: le 69,4% fej pert dl grup linguistich todësch, le 26% alda pro le grup linguistich talian y le 4,5% pro chël ladin. Implü stál dötaurela tl Südtirol, dlungia i trëi grups linguistics storics, presciapüch 46.000 porsones forestes, 31.000  de chëstes vëgn da d'atri paisc dl'Uniun Europeica.

La majera pert dla popolaziun fej fora le grup linguistich todësch, che vá storicamënter derevers al tëmp dla migraziun cuntra süd canche popui germanics, alemans y baiuvars passâ tres le Südtirol d'aldedaincö y se lasciâ jö en pert chiló.  

Le secundo majer grup linguistich tl Südtirol é chël talian. Dal punt de odüda storich-cultural él le grup plü "jonn" dl Südtirol. So numer s'á alzé tl tëmp dl fascism ti agn ‘20 y ‘30 dl Nücënt canche le rejim de Mussolini fajô gní adalerch da d'atres regiuns cotan de jënt taliana por alzé fora le "carater talian" dl Südtirol. La politica de nazionalisaziun vëgn testemoniada dai numeri: pro la cumpëda dl 1910 êl 7.339 talians tl Südtirol, dl 1961 nen êl 128.271. Sön le total dla popolaziun ê le grup linguistich talian chersciü te mez secul dal 2,9% al 34,3%.

Le grup linguistich ladin é chël plü vedl dla provinzia. Le ladin é n lingaz neolatin o romanich. Do che l'Imper Roman â tut ite les regiuns alpines tl 15 dan G.C. â la popolaziun locala surantut le latin popolar di aministradus y di soldas che se moscedâ insciö cun so lingaz. Insciö s'á svilupé le ladin dal latin popolar che les popolaziuns retiches, noriches y cernies de chësc raiun â surantut dai romans. Tla strotöra dl lingaz ladin él ince influsc celtics. 

La particolarité dla provinzia de Balsan é che al convir trëi grups linguistics te n raiun relativamënter pice: dui terzi di 520.000 südtirolesc baia todësch, presciapüch n chert baia talian y le 4% ladin. La convivënza danter chisc grups n'é nia dagnora stada pazifica sciöche aldedaincö; pormó do da n prozes de tratatives plëgn de impedimënc y dificoltés (danter chisc ince atentac dinamitarg) duré dezens alalungia él gnü arjunt n ecuiliber danter i trëi grups linguistics.  

N sistem iuridich comples mo prezis, che liëia adöm la rodaziun dles funziuns, la nominaziun paritetica ti organisms y la rapresentanza proporzionala de düc i grups linguistics garantësc na convivënza en pesc danter le grup linguistich todësch, talian y ladin. L'ecuiliber y la partiziun dl podëi danter i grups linguistics se basëia sön la partezipaziun de düc i grups etnics al prozes dezijional politich, sön n livel alt de autonomia por vigni grup linguistich dantadöt tla politica culturala y dl'istruziun, sön le prinzip dl proporz sciöche regola fondamentala dla rapresentanza politica, dl'assunziun dl personal tl sorvisc publich y dla destribuziun de ressurses publiches determinades (p. ej. finanziamënc por la cultura o le frabiché abitatif sozial) y sön le veto dla mendranza sciöche ultimo mesum por defëne i interesc fondamentai de so grup linguistich. La Costituziun taliana, l'Acordanza de Paris y le secundo Statut d'Autonomia é la fondamënta legislativa dl'autonomia dl Südtirol.