Le statut

Cun le secundo Statut d'Autonomia dl 1972 ciafa la Provinzia de Balsan le status de na Regiun, mo cun n’autonomia legislativa y aministrativa plü ampla respet ales competënzes de na Regiun a statut ordinar.

I provedimënc adotá a bëgn dla popolaziun dl Südtirol pian ia dal 1971 vëgn dales acordanzes fissades tl “pachet“. Ara se trata de mosöres olache le Stat talian se tol dant da se cruzié dl'atuaziun sön la basa de consëis dla Comisciun di 19 (1961-1964), de tratatives diretes danter Talia y Austria y de colloquiums danter rapresentanc dl Govern talian y dla popolaziun dl Südtirol. Do ester gnü tut sö dal’assemblea dla Südtiroler Volkspartei ai 23 de novëmber dl 1969, vëgn le Pachet aprové danter i 4 y i 5 de dezëmber dl 1969 dal Parlamënt talian, y tut sö bun ai 16 de dezëmber dl 1969 da chël austriach.

Tl Pachet él 137 mosöres por sconé la popolaziun dl Südtirol, de chëstes nen él gnü atué 97 cun la mudaziun dl Statut d’autonomia dl 1948 (tres lege costituzionala), 8 tres normes de atuaziun dl Statut, 15 cun lege ordinara dl Stat, 9 cun provedimënc aministratifs. Por ci che reverda les ot che romagn se tratera de “prezisaziuns“ a punc y mosöres, oget dl ejam dl Govern y de garanzies internes. La pert plü importanta dl’atuaziun dl Pachet ê metüda adöm dal Statut d’autonomia Nü (lege costituzionala n. 1 di 10 de novëmber dl 1971), spo la publicaziun suandënta dl Test unich (D.P.R. n. 670 di 31 d’agost dl 1972) che contëgn les normes ciamó varëntes dl vedl Statut, sciöche ince chëres ajuntades cun le Statut d’autonomia.

Do la publicaziun de chësc Statut nü tla Gazëta Ofiziala essel messü gní publiché te cört tëmp le test ofizial dl Statut por todësch tl Boletin dla Regiun. L’aprovaziun dla traduziun todëscia é gnüda fata impormó tla secunda pert dl 1978, canche le Govern talian á azeté feter döt le test proponü dala Junta provinziala de Balsan.

L’importanza de certes competënzes metüdes tl Statut á messü gní trasformada te normes de atuaziun. Dles 15 mosöres che ess messü gní atuades cun lege ordinara dl Stat, nen él 13 tla lege 118 dl 1972; la catordejima, che surandá la competënza da mëte sö tles döes provinzies aziëndes comunalisades por la destribuziun d’energia eletrica, vëgn indere regolamentada nia tres lege statala, mo, en acordanza cun la SVP, en coliamënt cun normes d’atuaziun sön la gestiun dl’economia eletrica. Le ordinamënt nü dles seziuns litales dl Senat (mosöra 111 dl Pachet) é gnüda regolamemtada dl 1991 cun lege ordinara. Les desposiziuns aministratives contignides tl Pachet (por ej. l’adoranza dl todësch sön les tofles, le reconescimënt dla personalité iuridica dl’Uniun vitimes de vera y militars sön le frunt di südtirolesc – SKFV, la poscibilité da mëte sö la zentrala dles Casses Raiffeisen dl Südtirol y i.i.) é dötes jüdes en forza.

Cun la surandada dla detlaraziun de stlüta dl strit da pert dl’Austria al’ONU ai 11 de jügn dl 1992 él gnü stlüt jö formalmënter les tratatives che reverda le Südtirol. Tl cheder de n’autonomia dinamica, y porchël da amplié, ti él gnü surandé do le 1992 ala Provinzia autonoma de Balsan – por le plü sot forma de delegaziun – d'atres competënzes, y an á ciaré da completé y mioré normes d'atuaziun bele emanades.

De gran mudaziuns él spó gnü porté ite dales döes reformes costituzionales dl 2001: cun la lege costituzionala nr. 2 di 31 de jená dl 2001 - che conscidrëia danter l'ater le Consëi  regional sciöche uniun di dui Consëis provinziai, deperpo che denant ê chisc ultimi le produt de na divijiun dl’assemblea regionala - le Statut d'autonomia é gnü mudé y adaté te n valgügn punc importanc; y faziuns importantes sön l’autonomia dl Südtirol é gnüdes portates pro ince da n’atra mudaziun costituzionala (lege costituzionala n. 3 di 18 d'otober dl 2001), che â sciöche oget la regolamentaziun y l’ordinamënt de Regiuns, Provinzies y Comuns (mudaziun dl titul V dla Costituziun taliana).